دربارۀ پرسشناکی- کسری زنوبی و سعیدرضا خوششانس
دربارۀ پرسشناکی
کسری زنوبی و سعیدرضا خوششانس
این متن در فصلنامۀ تخصصی ادبیات داستانی و شعر معاصر “داستان شیراز” (سال هفتم– شماره بیست و ششم– زمستان 1402) منتشر شده است.
گفتوگوی حاضر بر این است که از پرسیدن، پرسش کند. بهزعم نگارنده تئاترنویسی بهمثابۀ یک شیوه اندیشیدن دربارۀ جهان، محمل مناسبی برای بیان آمیختگی جان انسان با پرسش است. انسان با پرسشناکیاش انسان میشود. تئاترنویس از پرسشهایی میپرسد که حل نخواهند شد. به همین دلیل پرسشناکی فقط پرسشگر بودن و داشتن پرسش نیست. پرسشناکی، دچار پرسش بودن است. دچار مواجهه شدن با رویدادگی رخ دادن رویداد؛ و تئاترنوشت عرصۀ حضور این اتفاق است. سعیدرضا خوششانس بهعنوان کنشگری که در مطالعات تئاتر با مسائل مناقشهآمیز درگیر شده است، همراهی با من در این راه بود. در خانشی که از آثار نظری و ادبی ایشان داشتم، موفق به یافتن راهی در نامسیر رخ دادن رویدادها شدم. در این گفتوگو جایی از معرفی یا شرح آثارش نخواهید یافت. او غایب است همچون نگارنده که در نزد شما. این دو نفر در ساعتی به پرسشناکی پرداختند و اکنون میان ما نیستند. اگر چیزی را در این گزاره یافتید، بدانید که این را شما کشف نکردهاید، خودتان آن را ساختهاید.
زنوبی: جناب خوششانس خیلی ممنونم از زمانی که در اختیار بنده گذاشتید. اولین مسئلهای که قصد دارم گفتوگو را با آن شروع کنم، مسئلهای هست تحتعنوان «امر تبیینناپذیر». وقتی از امر تبیینناپذیر صحبت میکنم در ابتدا مسئلۀ «مرگ» بهصورت استعاری برایم تداعی میشود. بهطور مثال در تئاترنوشتهای شما، مرگ بهعنوان یک رخ داد و به بیان دقیقتر کنش دراماتیک ساختار تئاترنوشتهایتان میباشد. در واقع کنش دراماتیک به معنای رخدادی که دیگر رخدادهای تئاترنوشت معطوف به آن هستند. در اوراد بادهای وحشی سرکش، شطحیات اشباح، هفت دقیقه یک نفس سکوت و… مسئلۀ مرگ، کنش دراماتیک ساختار تئاترنوشتهای شماست؛ یعنی دیگر کنشهای درام را تولید میکند.
از نظر دیگری که بخواهم درمورد امر تبیینناپذیر صحبت کنم میتوانم به امر ناشناخته اشاره کنم. در واقع وقتی از تبیین کردن امری صحبت میکنیم، دارای ابزار و وسایلی هستیم که میتوانیم به وسیلۀ آنها امری را تبیین و آن را به صورت دقیق تشخیص بدهیم؛ اما وقتی که با یک امر ناشناخته روبهرو میشویم، چگونه مسئلۀ تبیین کردن برای ما اتفاق میافتد. من مسئلۀ مواجه شدن با امر تبیینناپذیر را در کار تئاترنویس میبینم. به این منظور که تئاترنویس وارد مرزهای ناشناخته و وارد وضعیت آستانهای میشود؛ یعنی وارد ساحتی میشود که تمام مسائلی که آنجا بر او اتفاق میافتد برای او در لحظه ناشناخته است. در نسبتی که تئاترنویس با امر ناشناخته برقرار میکند به وضعیت هماهنگی با آن میرسد. اما وضعیت هماهنگیای که برای او به وجود میآید در صیرورت اتفاقات، دوباره از بین میرود و شناختی که تئاترنویس ساخته است هم تبدیل به یک امر ناشناختۀ دیگر میشود. مثل این که تئاترنویس تئاترنوشتش را مینویسد و بار دیگر که خودش به آن رجوع میکند دوباره با یک رخداد ناشناختۀ تازه مواجه میشود.
خوششانس: وقتی میگویید امر تبیینناپذیر، دو چهره از تبیینناپذیری برای من رخ میدهد. چهرۀ اول، چهرۀ مدرسی از بحث تبیین[1] و بحث بیان[2] است. واقعیت این است که ما چه در فلسفه و چه در هنر وقتی میخواهیم با بیان پیش برویم یک وجه از بحث تبیین و بیان برمیگردد به آن چیزی که من در درونم احساس میکنم و بعد این احساسم را بیرونی میکنم. در فلسفۀ هنر کتابی هست به اسم (پرسش از هنر) اثر نایجل واربرتون. در فصل دوم به نام (بیان احساس) از فیلسوفی حرف میزند به نام کالینگوود. کالینگوود دربارۀ این صحبت میکند که هنر آن احساسی است که هنرمند در درون لمس میکند و آن را از طریق شیء یا امر هنری بیرونی میکند؛ پس یکی از چهرههای امر تبیینناپذیر ریشه در آن احساساتی دارد که در واقع مبهم هستند و در فرایند تولید اثر است که این احساسات واضح میشود؛ یعنی آقای کالینگوود میگوید هنر چیزی نیست مگر واضح کردن احساسات پیشتر مبهم هنرمند که در فرآیند ساخت اثر آشکار میشود. اصلاً از همین نگاه هم هست که دو قطبیای میسازد تحتعنوان هنر و صنعت.
در نگاه او صنعت امری است که ما بر مبنای طرحی ازپیشتعیینشده چیزی را میسازیم؛ اما در نگاه کالینگوود هنر یک امر ازپیشطراحیشده نیست. ما احساس میکنیم، بعد با این احساس کلنجار میرویم و بعد احساسی که برای خودمان مبهم هست هم برای خودمان واضح میشود. اول از همه برای خودمان واضح میشود. خود کالینگوود هم به این اشاره میکند چه بسا بهتر که همین احساس بیاید و به مخاطب هم منتقل بشود؛ پس در بحث تبیین، یکی از چهرهها در واقع انتقال احساس از درون من به درون دیگری با میانجی اثر هنری است. در اینجا ممکن است که من به شما یک پارچۀ قرمز را نشان بدهم تا آن احساسی که از وحشت یا هوس در درونم وجود دارد را شما هم احساس بکنید. واقعیت این است که بهطور مطلق ممکن نیست یا بهتر است بگوییم همواره ناممکن است اگر بخواهیم واضح در مورد آن حرف بزنیم. همواره شکافی بین آنچه من در درونم احساس میکنم و انتقال این احساس به دیگری برای من وجود دارد و این مطلب که در بحث احساس وجود دارد صرفاً مربوط به احساسات ما نیست و این چهرۀ دومی است که من از تبیینناپذیری درک میکنم.
تبیینناپذیری به تصورات و قضاوتهای متأثر از تصورات ساخته یا یافته در ذهن ما برمیگردد. حالا ما چطور میخواهیم اینها را بیان بکنیم. اصلاً تجارب زیسته را ما چطور میتوانیم تبیین بکنیم؛ یا بهتر است که بهجای این تبیینناپذیر بگوییم بیرونیشدنناپذیر. یعنی بیرونینشونده یا غیرقابل ابراز. نمیتوانیم بروزشان بدهیم. مسئلۀ تبیین را به این صورت درک میکنم. به عبارت دیگر، بحث تبیین برای من یک بحث از بیرون به درون نیست، یک بحث از درون به بیرون است. به نظرم امر تبیینناپذیر، یک شیء یا یک ابژه در بیرون نیست که من نمیتوانم بیانش کنم که چه هست، بلکه امر تبیینناپذیر احساسی در درون من است که نمیتونم ابرازش کنم؛ یعنی مطلب تبیینناپذیر را من اینطور درک میکنم.
در واقع امر تبیینناپذیر اینطور نیست که شما من را ببرید در یک موزه، یک نقاشی به من نشان بدهید و من هیچ سخنی نتوانم در مورد آن بگویم. به نظر من آن شیء امر تبیینناپذیر نیست، بلکه احساسی که از آن شیء در درون من فربه میشود و در واقع شناختی که در درون من، قضاوت و تصوری که در درون من شکل میگیرد به نظر من آن تبیینناپذیر است. درمورد چرایی تبیینناپذیریاش هم دو دیدگاه خیلی مهم وجود دارد. اول اینکه رابطۀ زبان با جهان بیرون قطع است. این مهم را در نگاه دریدا میتوانیم رهگیری بکنیم. زبان به خودش ارجاع میدهد نه به اشیاء بیرون. یک دال به یک دال دیگر در بستر زبان ارجاع میدهد. نه دال به ابژهای در بیرون. دوم اینکه براساس یک بستر فرهنگی، زمینهای است که ما روی آن زمینه ایستادهایم و هرچقدر آن زمینه به ما امکان تبیین بدهد ما بهتر میتوانیم تبیین کنیم. یک فرهنگ اصلاً بعضی از مسائل را نمیتواند در خودش تبیین کند.
ویتگنشتاین از مفهومی تحتعنوان سکوتگرایی حرف میزند. مارتین اسکورسیزی یک فیلم در این مورد ساخته است به نام سکوت. داستان راهبهایی از انگلستان که میخواهند ژاپنیها را مؤمن کنند. در اینجا ژاپنیها مؤمن که نمیشوند هیچ، راهبها را هم به کاهنهای خودشان تبدیل میکنند. ویتگنشتاین در مورد تکدینی حرف میزند. میگوید بعضی از بسترها اجازۀ فهم یک امر را نمیدهد. بستر فرهنگی ژاپن درکی از خدای انتزاعی ندارد؛ پس هرچقدر هم در آنجا تبلیغ دنیایی را کنی که در آن خدا انتزاعی است، آن بستر فرهنگی اصلاً نمیتواند این را تبیین کند؛ حتی خدای انتزاعی در بستر ملموس و ابژکتیو ژاپنی تبیینناپذیر هم میشود. غیر از اینکه ادراکناپذیر است؛ یعنی غیر از این که اساساً وارد نمیشود. بلکه اگر وارد شد، تحمیل هم شد چیزی از آن خارج نمیشود.
این سیمایی هست که امر تبیینناپذیر برای من میسازد. اگر خود این تبیین را درست متوجه شده باشم. ابتدا شما باید قضاوت کنید که من این تبیین را درست دریافتهام یا خیر. منظورتان امری در بیرون من است و من نمیتوانم در مورد آن حرف بزنم یا امری درونیست که نمیتوانم بیانش کنم. کدام یک از اینها است؟
زنوبی: توأمان هر دو. وقتی از امر تبیینناپذیر صحبت میکنم در واقع از رویدادگی رخدادن رویداد حرف میزنم. اتفاقی که در جلوی ما حاضر میشود و با مرگش، با دیگر شدنش، این رخداد از بین میرود. این دیگر شدن یک رخداد به یک رخداد دیگر برای من چگونه تبیین میشود. این مسئله توأمان در درون و بیرون من اتفاق میافتد. اتفاقی ابتدا حاضر است و من در دچار مواجهه شدن با آن، نسبتی با اتفاق حاضر در درونم برقرار میکنم. من تئاترنویس را کسی میدانم که از این بستر فرهنگی به سمت امر ناشناخته حرکت میکند. تا حریم آن فرهنگ را گسترش دهد.
خوششانس: به نظر شما تئاترنویسی تبیینپذیر کردن امر تبیینناپذیر است؟
زنوبی: خیر. مواجهه با امر تبیینناپذیر.
خوششانس: اول اینجا لازم میدانم یک فاصله بین امر ناشناخته و امر تبیینناپذیر برای این که حرف خودم را بسازم ایجاد کنم. امر ناشناخته یا بهتر است بگوییم شناختناپذیر، امری است که در بیرون من حاضر است و من نمیتوانم آن را ادراک کنم. حالا یا نومن[3] یا فنومن[4] است. یا به قول شما رخداد است؛ یعنی چیزی که رخ میدهد. اما یک چیزی هم هست که درون من است و من نمیتوانم بیرونیاش کنم. نمیتوانم به بیرون از خود، به سمت دیگری پرتابش کنم. من این را تبیینناپذیر میگویم. یعنی آن چیزی که درون من انباشته است؛ ولی نهتنها اگر به بیرون پرتابش کنم تبدیل به یک امر ناشناخته از زاویه یا پرسپکتیو دیگری میشود بلکه حتی من هم قابلیت این پرتاب را ندارم. این قابلیت پرتاب را نداشتن یک حقیقتی است که ما باید آن را بپذیریمش. زبان به بیرون ارجاع نمیدهد. زبان در خودش میماند؛ یعنی کسی که درگیر ترس شدید بیمارگونه است درنهایتی هم که پیش تراپیست میرود به این نزدیک میشود ولی هرگز نمیتواند ترسش را به معنای واقعی کلمه بیان یا بهصورت حروف تبدیلش کند [5]و از او خارج نمیشود.
شما میگویید تلاش برای رفتن بهسوی شناخت من میگویم بازی. من به دو دلیل از کلمۀ بازی میخواهم استفاده کنم. یکی اینکه بهخاطر شرافت و حیثیتی که امر بازی دارد و دیگری اتفاقاً بهخاطر کاستی و کوچکی که امر بازی دارد. بهایندلیل که من معتقدم اگر قرار باشد که ما شناخت فلسفی یا شناخت علمی را امری جدی و بازی را یک لهو یا در واقع یک امر غیرجدی یا تفننی بدانیم، معتقدم که ما امتناع آن شناخت را اثبات میکنیم و متوجه میشویم که یک سری امور در بیرون ما هستند که شناختناپذیرند و یک سری امور در درون ما هستند که تبیینناپذیرند؛ پس اینجا اصلاً خود آن ساحت جدی امر شناخت متزلزل میشود و ما دیگر اصلاً با آن سروکار نداریم. آن چیزی که برای ما باقی میماند تنها همین لهو است.
آیا واقعیت قضیه این است که به معنای واقعی کلمه ما فقط سرگرم هستیم؟ من نگرانیای ندارم که بگویم ما سرگرمیم تا به مرگ برسیم؛ یعنی من هیچ ناراحت نیستم از اینکه بخواهم این را بگویم که بله کل تاریخ فلسفه سرگرمی ماست. کل ادبیات سرگرمی ماست؛ اما این سرگرمی بهمعنی امروز سرگرمی که سرمایهداری به فراچنگش میآورد تا رابطهای بین سرگرمی و ثروت ایجاد بکند را قبول ندارم. به نظر من امر سرگرمکننده یا قرار گرفتن در نحو بازی اصلاً به معنای آن سرگرمی مثل فیلم سرگرمکننده یا بازی سرگرمکننده و… نیست.
در این ساحت به نظر من این تنها کاری است که ما در شکل وجودی میتوانیم بکنیم؛ یعنی ما فقط میتوانیم در بین این دالها و عناصر بازی ایجاد کنیم و قواعد بازی بسازیم. در واقع وقتی من با یک پدیدار شناختناپذیر مواجه میشوم و این در درون من به یک تصور هولناک تبیینناپذیر تبدیل میشود. در حقیقت من جز اینکه با اینها بازی کنم کاری نکردهام. یعنی در واقع نحوی بسازم که اینها بیایند و بروند. و در این نحو آمدورفت، دیگری هم با من همدل بشود. آن چیزی که اتفاق میافتد همدلی دیگری است. دیگری مینشیند کنار من و همدلانه میگوید که بله من هم در خود امور تبیینناپذیری دارم به اندازۀ امور تبیینناپذیر تو هولناک.
در واقع من و دیگری از طریق این بازی، تز و آنتیتز را نمیتوانیم با هم بیان کنیم؛ اما سنتزی حاصل میشود که آن هولناک است و هردوی ما آن هولناکی را میتوانیم بفهمیم. این آن چیزی است که باعث همدلی من با دیگری میشود. یعنی قرار گرفتن سر میز یک بازی که در واقع در این بازی عملهایی را انجام میدهیم و از حیث این عملها، این تبیینناپذیری را نمیگویم میفهمیم ولی هضم میکنیم و از پی این هضم، همدل میشویم. نتیجهاش میشود اینکه هردوی ما یک الگوی تازه یا در واقع یک امر تبیینناپذیر دیگر بهطور هولناک در هردوی ما مشاهده میشود که هردوی ما بعداً باید برویم با یک نفر دیگر شبکه بسازیم.
زنوبی: برای ملموستر شدن صحبتتان در زندگی عادی به مرگ اشاره میکنم. همواره فکر میکنم که مرگ یک فرد برای ما تبیینناپذیر باقی میماند؛ یعنی چرایی مردن او را دقیقاً نمیتوانیم برای خودمان تبیین کنیم. من هم مانند شما معتقدم که با روایتهایی که از مرگ شخص میسازیم یا بهواسطۀ مراسم سوگواری، بازیای در مواجهه با رخداد مرگ وی برای خودمان میسازیم.
خوششانس: همینطور است. من برای ایضاح این مسئله چنین نحوی را به خدمت میگیرم. مرگ در بیرون از من اتفاق میافتد. یک ابژه است در بیرون من. یک فنومن و به تعبیری یک نومن در بیرون من است. اینکه در بیرون من اتفاق میافتد یک پدیدار یا یک فنومن شناختناپذیر است. یعنی هر کاری میکنم نمیتوانم بفهمم که آن چه چیزی است. دچار احساساتی هم هستم که آنها را هم نمیتوانم بیان کنم. پس اینها احساسات تبیینناپذیر من هستند. حالا من با استفاده از یک مناسک آیینی مثل لباس مشکی پوشیدن، مثل زاری کردن، مثل حلوا پختن، مثل زنگ کلیسا را به صدا درآوردن، دیگری را هم میآورم بر سر این امر شناختناپذیر و او را مواجه میکنم با ساحتی که او هم دچار امور تبیینناپذیر میشود و از طریق قرار گرفتن در این آیین جمعی است که ما در حقیقت با هم همدل میشویم؛ یعنی فقط بازی است.
من هرقدر گریه میکنم، هرقدر پرخاش میکنم، هرقدر برونریزی میکنم باز هم احساسات ناب من نمیتواند به دیگری منتقل بشود[6]. من یک بازی را شکل میدهم که آن دیگری با مشارکت کردن در این نحو بازی با من همدلی میکند. ما نمیتوانیم دربارۀ آن با هم صحبت بکنیم. کلمۀ express که در فارسی به آن گزاره میگوییم، از نظر صوتی با )گذاره( به معنای گذشتن و عبور شبیه است. زمانی که امری را به گزاره تبدیل میکنیم، با گفتن این گزاره از آن عبور هم میکنیم. این بسیار مفهوم مهمی است، ازاینحیث مهم است که اساساً کلمۀ تعبیر[7] در مطالعات ادبی، در تعبیر خواب یعنی از آن رخداد عبور کردن. عبور کردن از آن چیزی که در ذهن احساس شده است. به عبارت دیگر آن را چهکار کردهام، به گزاره تبدیل کردهام؛ البته خود کلمۀ گزاره با گذاره بهمعنای گذشتن و عبور از یک ریشه نیستند ولی شباهت صوتی اینها به ما این جرئت را میدهد که ایندو را در نسبت با هم به نظر بیاوریم برای اینکه بتوانیم معنا را شکل بدهیم؛ پس بهعبارتی به گزاره تبدیل کردن به معنای تعبیر کردن است. بهمعنای عبور کردن و گذشتن از آن است، و بایستی این را بفهمیم که ما نمیتوانیم از این بگذریم. از احساسات یا امور تبیینناپذیر نمیتوانیم عبور کنیم. در واقع ما وقتی گزاره برایمان ناممکن میشود به ساحت گذاره میرویم. خودمان را از آن عبور میدهیم. مثل همانجایی که گفتیم فیلسوفها مطالب را میکنند زیر فرش و آن را کتمان میکنند.
زنوبی: مسئلۀ من دربارۀ تئاترنویس با توجه به عمل کتمان این است که دیگران در مواجهه با امر تبیینناپذیر به وسیلۀ مناسک گذار از آن عبور میکنند یا بهصورت کلی آن را کتمان میکنند. ولی تئاترنویس برخلاف بقیه، امر تبیینناپذیر را برای خودش کتمان نمیکند و در کتمانناپذیری رویدادگی رخدادن رویداد باقی میماند. در آن ساحت تأمل میکند. حتی به آن مناسک گذاری هم که از پیش درحال رخ دادن است تأمل میکند.
مسئلۀ دیگری که میخواهم از این نقطه صحبتمان را ادامه بدهم درمورد مسئلۀ بدون پیشفرض مواجه شدن است؛ یعنی اینکه تئاترنویس بهوسیلۀ تئاتر نوشتش یا در فرآیند نوشتن تئاتر خودش، مناسک گذاری را در مواجهه با رویدادگی رخدادن رویداد میسازد که تا پیش از او چنین مناسک گذاری برای او وجود نداشته است.
خوششانس: قصد شما از طرح این مطلب چیست؟
زنوبی: میپرسم که به نظر شما دچار مواجهه شدن با امر تبیینناپذیر میتواند افق تازهای را پیش روی ما بگستراند؟ میخواهم بدانم آیا به وسیلۀ مواجه شدن با ناشناختگی اشیاء یا به بیان دقیقتر با اپوخه کردن[8] اشیاء ما میتوانیم حریم آگاهی خودمان را گسترش بدهیم؟ یعنی چیزهایی که برای ما شناختهشده هستند را با درون براکت قرار دادن تبدیل به یک امر ناشناخته بکنیم و دوباره با این امر ناشناخته از ابتدا روبهرو بشویم سپس به درکی از آن شیء برسیم؟ در واقع حریم اندیشگانی تازهای را پیش رویمان گسترده باشیم.
خوششانس: خیر. من معتقدم در این وضعیت از استفاده از دستگاه شناخت صرفنظر میکنیم. هرآنچه که داریم یک بازی است. ما کماکان اگر چیزی را اپوخه میکنیم به موضوع بازی آن را تبدیل میکنیم نه به موضوع شناخت.
زنوبی: وقتی من از شناخت حرف میزنم به همین مسئلۀ بازی به گفتۀ شما اشاره میکنم. در واقع هماهنگ میشویم. بهطور مثال وقتی یک چیز تازهای وارد حریم فرهنگی ما میشود با آن مسئله بتوانیم خودمان را هماهنگ کنیم و با آن مسئله بتوانیم بازی خودمان را بسازیم. من میخواهم به این مسئله برسم که آیا تئاترنویس در این تلاشی که میکند آیا میتواند چنین مسیری را غایت کار خودش قرار بدهد؟
خوششانس: خیر. من مسئلۀ ادراک را در این نمیبینم. به نظرم میآید که طرح پرسش بیشتر از یافتن پاسخ، مسئلۀ تئاترنویس است.
زنوبی: بله. بنده هم به این اعتقاد دارم که تئاترنویس به پرسشها پاسخ نمیدهد بلکه در پرسشها میماند و به پرسشها میاندیشد. و از پرسشها باز به پرسشها میرسد. و اینگونه مسئله حیرت و تفکر را به حیات خودش باقی میگذارد. بهزعم بنده تفکر به معنی با رویدادگی رخ دادن رویداد مواجه شدن، سپس اتفاقی که روبهروی ما درحال رخ دادن است را تجزیهوتحلیل کردن. بعد آن را با دیگری به اشتراک میگذارد و امکان حیرت کردن برای دیگری را هم به وجود میآورد. اینگونه از پرسشی که برای او به وجود آمده است، این سؤال را در ذهن دیگری هم ایجاد میکند؛ یعنی فرهنگی که همهچیز آن ثابت و غیرپرسشپذیر است را تبدیل به یک پرسش میکند که چرا این اتفاقات درحال رخ دادن است و مخاطبش را به تأمل وادار میکند. در واقع هر آن چیزی که مخاطب در طول زندگی خودش بهصورت ثابت در ذهن خودش نگه داشته است را تئاترنویس از او میگیرد و دستهای او را پساز مواجه شدن با تئاترنوشت تئاترنویس خالی باقی میگذارد.
خوششانس: ببینید من معتقدم آن کاری که تئاترنویس انجام میدهد، یک تئاترنویس آرمانی منظور من است، منظورم تئاترنویسی نیست که فقط داستانی را میگوید و آن را تبدیل به نوشته میکند و بعد نوشتهشدهاش روی صحنه میآید. منظورم یک تئاترنویس آرمانی بهمعنای واقعی کلمه است. این تئاترنویس آرمانی و منظورم از آرمانی افلاطونی نیست، یعنی معطوف به یک ایدۀ سرمدی نیست. منظور تئاترنویس بِماهُوَ تئاترنویس است. در حقیقت این تئاترنویس با پرسشی مواجه است که شما اسم آن را امر تبیینناپذیر میگذارید. اسم خوبی هم است. او میآید امر تبیینناپذیر را در اثر خودش، در واقع حاضر میکند. نمودار میکند و بعد از این نمودار شدن، کمکی برای شناخت یا درکش به خودش یا مخاطبش نمیکند، بلکه مخاطب یا خوانندهاش یا دیگری را دعوت میکند به نشستن بر سر بازی با این قواعد امر تبیینناپذیر. وقتی دیگری درگیر این بازی میشود، درگیر این امر تبیینناپذیر میشود، او هم در نوعی از تجربه یا نوعی از احساس با تئاترنویس مشترک میشود.
زنوبی: یعنی مخاطب حریم تجربیات خودش را بهوسیلۀ تئاترنوشت تئاترنویس گسترده میکند؟
خوششانس: بله. البته گسترش چون یک بار ارزش دارد، من خیلی علاقه ندارم از آن استفاده کنم. ولی خب بله گسترش میدهد. ابایی هم از گفتن آن نداریم. به همین دلیل من برای تئاتر اصلاً رسالت شناخت قائل نیستم؛ یعنی تئاترنویس اگر پرسشی هم مطرح میکند در حقیقت مسئلهاش این است که چنین پرسشی هم وجود دارد. در واقع از چیزهایی میپرسد که لاینحل هستند. جزء معضلات غیرقابل حل هستند. به نظر من این خیلی مهم است.
زنوبی: آیا مواجه شدن با امر تبیینناپذیر میتواند ما را به درک تازهای از آنچه هست برساند؟
خوششانس: ببینید تازه کلیدواژۀ خطرناکی است. به نظرم ما همواره در تراژدی یونان باقی ماندهایم و باقی خواهیم ماند. معضلات هستیشناختی بشر، پرسشهای اساسی بشر از آن حیث که ذاتاً پاسخناپذیرند هرگز به مرحلۀ بعد آنها نخواهیم رفت. به همین دلیل من با کلیدواژۀ نو و تازه، به معنای پیشرفت و عبور از یک چیز موافق نیستم، به این معنی که یک مسئله دارم، آن را حل میکنم و به سراغ مسئلۀ بعدی میروم. از این منزل به منزل بعدی میروم؛ من اصلاً معتقدم ما از هیچ منزلی به هیچ منزل دیگری نمیرویم. من اساساً به دیدگاه هگلی پیشرفت قائل نیستم. من معتقدم ما کماکان در همان نقطۀ تراژدیهای یونانی هستیم؛ چون معضلاتی که در تراژدیهای یونانی هست معضلاتی نیستند که ما از اینها عبور کرده باشیم. تا زمانی که ما انسان هستیم، این معضلات را خواهیم داشت.
مگر آنجایی که تئاتر به ابزاری برای بازنمایی امر اجتماعی تبدیل میشود. آنجا به نظر من دارای تاریخمصرف میشود. وقتی آن معضل اجتماعی از بین رفت. دیگر آن تئاترنوشت هم اساساً معنایی ندارد. پس مسئلۀ من این است که ما درمورد آن چیز، آن چیز در خودش دیگربودگی و بیرونبودگی دارد، ما درمورد آن چیز هرگز به ادراک نخواهیم رسید چه با تئاترنوشت چه با فلسفه، این ممتنع است. بین ما و آن چیز همواره یک شکافی وجود دارد که هیچوقت با حقیقت پر نمیشود. این شکاف همیشه وجود دارد. به همین خاطر من این را توضیح بدهم که من معتقد نیستم که ما به درک تازهای از آن چیز میرسیم. این تازگی یا بداعت را من نمیخواهم اصلاً روی آن پافشاری کنم. اما یک اتفاق دیگر میافتد، آن اتفاق این است که برخی از این معضلات کتمان شدهاند. اگر منظور شما درک تازه از آنهاست من میگویم عریان میشوند، دیده میشوند، پدیدار میشوند، نمودار میشوند. بله. تئاترنویس درک تازهای از این مسائل به ما نمیدهد؛ اما آنها را از یک ستر، از یک پوشش، از یک کتمان بیرون میآورد.
زنوبی: مسئلهای که من در همصدایی با شما مایلم ابراز کنم این است که وقتی از لغت تازه استفاده میکنم در واقع به پویایی اشاره میکنم که در مقابل پوسیدگی و عادتزدگی قرار میگیرد. همانطور که شما فرمودید، از نظر بنده هم تازه به معنای امری نیست که وقتی میگوییم نو که آمد به بازار کهنه میشود دلآزار، من از این صحبت نمیکنم. در واقع به پویا بودن تلاش فکری و تفکر انتقادی انسان در مواجهه با جهان صحبت میکنم. به همین دلیل تئاترنویسی را بستر مناسبی میدانم؛ نه این که تئاترنوشت از دیگر انواع ادبی برتریای داشته باشد، اما ویژگیای که تئاترنوشت دارد این است که تئاترنوشت رخداد را تماماً برای ما حاضر میکند. از پس حاضر شدن رخداد که از زمان مکان کاراکترها و روابط بین کاراکترها، ساختار دراماتیک تئاترنوشت شکل میگیرد. مخاطب در مواجه شدنش با روابطی که بین کاراکترها که حتی زمان و مکان هم در ساختار دراماتیک تبدیل به کاراکتر میشود. خودش به این پرسش و مواجهه با امر تبیینناپذیر آگاه میشود. در واقع آن پرسشی که او فراموش کرده یا پاسخی به آن داده است را دوباره برای او تبدیل به یک پرسش میکند. در اینجا پویایی همزمان برای تئاترنویس و مخاطب اثر هنری اتفاق میافتد.
خوششانس: بله. با این موافقم. این اتفاق را ایجاد میکند.
زنوبی: در مورد اصطلاح تئاترنوشت که شما به مطالعات تئاتر ایران اضافه کردهاید، تفسیری مقابل نمایشنامه ساختهام. البته میان نمایش و تئاتر تفاوت است. در نمایشنامه انگار آن نمایشی که ما میخواهیم اجرا کنیم را مینویسیماش، اما تئاترنوشت بااینکه با نوشتن و اتفاقی که نمایشنامه میخواهد رقم بزند، شباهتدارد ولی این کار را دقیقاً انجام نمیدهد. بهزعم بنده تئاترنوشت برای واسازی مفاهیم تئاتر، نوشت، ترکیب تئاتر و نوشت در راستای ساختن تئاترنوشتمان واژۀ مناسبی است. تئاترنوشت بهمنظور تئاتری که به وسیلۀ کلمات ساخته شده است.
بهزعم بنده تفاوت میان تئاتر و نمایش در مسئلۀ دچار مواجه شدن با رویدادگی رخ دادن رویداد میباشد که بهمثابۀ امر تبیینناپذیر برای ما حاضر میشود، یعنی تئاترنویس هنگامی که تئاتر را به نوشتار درمیآورد، آن رویدادگی رخ دادن رویداد را با تمام مسائلی که بهواسطۀ قوۀ تخیل از راه حواس پنجگانهاش دریافته است را تجزیهوتحلیل میکند. سپس آن مسائل را بهصورت کاراکترهایی تحتعنوان پروتاگونیست، آنتاگونیست، زمان، مکان و روابط بین کاراکترها که منجر به بروز کنش دراماتیک میشود، به وسیلۀ کلمات بر صفحۀ کاغذ حاضر میکند و این کلمات برای مخاطب قابلیت دوباره زنده شدن را دارند.
در واقع تئاتر بهعنوان رخدادی ازطریق پر کردن ظروف خالی کلمات برای مخاطب حاضر میشود. کلمات ظروف خالیای هستند که مخاطب خودش آن ظروف را پر میکند. بدینترتیب مخاطب با آن پرسش مواجه میشود. به عبارت دیگر اگر آن پرسش را فراموش کرده باشد یا پاسخی برای آن داشته باشد، آن پرسش برای او دوباره به وجود میآید و جوابهای او به چالش کشیده میشود.
خوششانس: جعل یا تأسیس کلمۀ تئاترنوشت دو دلیل اصلی برای من داشته است. دلیل اولش مشکلی بوده است که من در نهضت ترجمه میدیدهام در تفاوت میان تئاتر و نمایش و رابطۀ بین اینکه این کلمه اصلاً از نمایش نباید مشتق بشود بلکه باید در واژهشناسی تئاتر بیاید. اما ازاینگذشته یک اهمیت دیگر برای من دارد که به بحث نوشت[9] یا بحث نوشتار[10] و متن در فلسفۀ دریدا برمیگردد.
در فلسفۀ دریدا متن یک شبکۀ افتراقی است یعنی شبکهای که بر مبنای فرق یا تمایز از رد[11]ها، نشانه[12]ها و ارجاع[13]هایی کار میکند. اینجا دیگر نقطه میگذارم. من به دریدا اضافه میکنم که هستنده، هستۀ حضورش در پهنۀ هستی را بر هستی میگذارد. به همین خاطر از نگاه دریدا متن اصلاً به معنی آن چیزی که ما در ادبیات میفهمیم یک شکل اشتقاقی از زبان که بهصورت مکتوب درآمده است، نیست. متن در فلسفۀ دریدا هستی است یعنی هستنده وقتی در پهنۀ هستی حاضر میشود از خودش رد، نشان و ارجاع میگذارد. این چیزهایی که از خودش بر پهنۀ هستی باقی میگذارد، هستی را میسازد. و هستندۀ بعدی که به قول هایدگر به این هستی پرتاب میشود، همواره در نسبت با شبح دیگری که از طریق آثارش در این متن حاضر بوده است و با شبح آیندگان که بر پهنۀ هستی قرار است حاضر بشوند، سروکار دارد. پس بحث نوشتار این اهمیت را برای من دارد.
مطلب دوم که در تئاترنوشت من دنبالش میکنم و شما هم به آن اشاره کردید، این است که برخی معتقدند کلمۀ تئاترنوشت یعنی آن بررسی[14] یا مشاهدهای که ما از اجرای یک تئاتر دیدهایم و بر کاغذ نوشتهایم. من با این کاملاً موافقم چون آنچه که تئاترنویس مینویسد آن چیزی است که در ذهن دیده است، یعنی من قبل از این که تئاتری را بنویسم یک تماشاچی تئاتر هستم که بلیت نخریدهام. در ساحت تخیلات خودم آن معضلات و آن امور تبیینناپذیر را دیدهام. آنها بر من هجوم آوردهاند. من در تماشاخانۀ خیال خودم این تئاتر را دیدهام و برای دیگری آن را نوشتهام.
زنوبی: یعنی مخاطب را در مواجههام سهیم کردهام. و این مواجهۀ من، آن بازیای میشود که من در ذهن خودم اجرا کردهام. از مواجههای که با رویدادگی رخ دادن رویداد برای من به وجود آمده است.
خوششانس: همینطور است.
زنوبی: در مورد هستی و بعد در مورد تئاترنوشت مایلم بگویم که معتقدم هستی با مرگ شکل میگیرد، یعنی با دیگر شدن رخداد اول به رخداد دوم، هستی رخداد اول برای ما به وجود میآید. وقتی هم به رخداد دوم نگاه میکنیم دوباره بهواسطۀ صیرورت جهان، دیگر میشود. آن چیزی که از آن تحتعنوان هستی صحبت میکنیم یک به چنگ آمدنی نیست که بتوانیم آن را لمس کنیم. در واقع یک مفهوم است که از نیست شدنش در ذهن ما تجلی پیدا میکند. تئاترنویس مواجهه با دیگر شدن را به نوشتار درمیآورد. دیگر شدن مثل مرگ همان نیست شدن است. مانند ساختار تئاترنوشتهای شما که مرگ کنش دراماتیک است. این باعث بروز اتفاقات میشود.
خوششانس: بله. یعنی غیاب.
زنوبی: وقتی از غیاب حرف میزنیم از چیزی که نیست، از هیچ حرف میزنیم.
خوششانس: همینطور است.
زنوبی: در واقع هرآنچه میگوییم را ساختهایم که میان خودمان و دیگر شدن رویداد قرار بدهیم. از دیگر شدن رویداد بهعنوان امر تبیینناپذیر صحبت میکنم.
خوششانس: در تکمیل حرفتان میتوانم بگویم هایدگر از ابزار[15] برای ما حرف میزند. میگوید ابزار همان اشیاییاند که برای یک کاربرد قرار دارند؛ یعنی از نگاه هایدگری ابزار همیشه (برای) است. مثلاً خودکار برای نوشتن است. همهچیز معطوف به یک (برای) هستند.
زنوبی: باید فایده داشته باشند؟
خوششانس: خیر. ولی کاربرد داشته باشند؛ چون فایده به معنای ارزش است. ارزش شکلهای دیگری هم دارد. مثلاً ما ارزش قابلمبادله داریم. اصلاً کاربردش برای ما فایده ندارد. مثلاً من یک انگشتر طلا دارم، چه کاری برای من انجام میدهد، کاربردی برای من ندارد. پس ابزار معطوف به کار است یا حتی ارزشهای نمادین، فایدههای نمادین. عشق یک فایدۀ نمادین است. برای من فایده دارد ولی کاربردی ندارد و نباید داشته باشد. اصلاً همین که کاربرد ندارد زیباست. به همین خاطر مسئلۀ کاربرد و فایده را از هم جدا میکنیم.
از نظر هایدگر ابزار وقتی به شیء پیش رو تبدیل میشود که از کار میافتد. میگوید من زمانی به هست بودن ابزار آگاه میشوم که این دیگر کارش را انجام نمیدهد. شما فرض کنید که یک آشپز هر روز که سر میز کارش میایستد، از کارد آشپزیاش استفاده میکند اما هربار در هستی این کارد تأمل نمیکند. بهمحض اینکه کارد خراب یا گم میشود، یعنی در نسبت با کاربردش غیاب حاصل میشود، هست میشود.
زنوبی: یعنی به بودن و ضرورت بودن این ابزاری که در اختیارش قرار گرفته است آگاه میشود.
خوششانس: دقیقاً. برای همین هایدگر از تخریب[16] حرف میزند. میگوید تخریب کن تا آگاه شوی.
در صفحۀ ۴۸ کتاب فلسفۀ هنر هایدگر از جولیان یانگ ترجمۀ امیر مازیار، مترجم مطلبی را در پانوشت دربارۀ شیء پیش دست و نسبتش با شیء پیش رو مطرح میکند. میگوید:« شیء پیش دست: به نظر هایدگر ما به دو گونه با اشیاء مواجه میشویم. گاهی شیء، شیء پیش دست ماست [ready-to-hand]. (یعنی آمادهبهکار). شیء پیش دست ما موردتوجه اهتمام عملی ماست. ما آن را در چارچوب شبکه پیچیده روابط مربوط به عمل میفهمیم و معمولاً آن را بهطور مستقیم موردتوجه قرار نمیدهیم؛ مگر زمانی که اتفاقاً از جایگاه خویش در شبکۀ روابط خارج شود. مثلاً وقتی داریم با چکش کار میکنیم بهطور معمول به چکش نگاه نمیکنیم (یعنی اصلاً هستی خود چکش را موردتأمل قرار نمیدهیم) و در خصوصیات آن دقیق نمیشویم مگر اینکه ازقضا هنگام کار، چکش در سر جای همیشگیاش نباشد (غایب شود) و خللی در شبکۀ روابط کار با چکش ایجاد شود. آنگاه امکان دارد که بهطور مستقل در چکش نظر کنیم. در این صورت چکش برای ما تبدیل به شیء پیش رو [present-at-hand] (یعنی حاضرشده در دست. یعنی وقتی غایب میشود تازه حاضر میشود). شیء پیش رو امری است که ما آن را بهطور مستقل موردتوجه نظری قرار میدهیم.» مسئلۀ شیء، این نکتۀ مهمی است. مثال دراماتیکش در یک خانواده وقتی است که میخواهد نشان بدهد پدر چقدر موجود باارزشی است، موقعیتی که پدر بیمار و در آستانۀ مرگ روی تخت بیمارستان است و بچهها بیرون در گریه میکنند و میگویند در زمان حیاتش نیامدیم او را ببینیم، کاش بیشتر از او یاد گرفته بودیم و… همواره این با یک حسرت معرفتشناختی هم در ارتباط است.
زنوبی: با توجه به صحبتتان مرگآگاهی باعث میشود که ما تمام توجه و التفاتمان را به اتفاق یا شخصی که در کنار ما درحال زندگی کردن است معطوف بکنیم؟
خوششانس: بهصورت دقیقتر مرگ بماهو مرگ یا حضور مرگ عجالتاً زندگی و زیستن را به شیء پیش رو تبدیل میکند. یعنی در لحظه ما را نسبت به هستیِ زندگی آگاه میکند.
زنوبی: این میتواند فرا رفتن از خود[17] باشد؟
خوششانس: حتماً همینطور است.
زنوبی: تئاتر در یونانی از مصدر دیدن مشتق شده است. بازتعریفی که از دیدن ساختهام این است که ما وقتی یک چیز را میبینیم که آن چیز بهمثابۀ کنش، نتیجۀ کنشهای دیگری و زمینهساز کنشهای دیگری باشد. مثالی که میتوانم ارائه کنم دربارۀ عکس است. وقتی شما یک عکس، نه حتی عکس از یک منظره، عکسهایی که از شخصی درحال انجام کاری یا عکسی که مفهومی را در خودش به ما انتقال میدهد، ما آن عکس را زمانی میبینیم یا در واقع زمانی میفهمیم که قبل و بعدی که آن عکس درحال انجام دادن است را متوجه شویم. در واقع آگاه میشویم به فرآیند اتفاقی که درون آن عکس درحال رخ دادن است. آگاه شدن به فرآیند آن اتفاق زمانی شکل میگیرد که ما تکتک فرآیندهای زمینهساز، چه آنهایی که قبلیاند و چه آنهایی که بعدی هستند را دوباره میسازیم. بهزعم بنده تئاتر دقیقاً همینجاست؛ یعنی وقتی پروتاگونیست کنشی را انجام میدهد پروتاگونیستی که بهسمتی میرود تا یک رخداد را رقم بزند، خودش نتیجۀ کنشهای دیگری است. در واقع در ساختار دراماتیک، یک پسزمینۀ شخصیتی دارد و برایناساس هدف او شکل میگیرد و هدف او زمینهساز کنشهای دیگری میشود. همصداییام در اینجاست که کلمۀ تئاترنوشت هرچه دیده شده است را میرساند. بدینترتیب زندگی را برای ما یک شیء حاضرشده در دست قرار میدهد. یعنی ما را به زندگی آگاه میکند.
خوششانس: یا به تعبیر من آن امر تبیینناپذیر را صاحب یک اثر، رد یا ارجاع میکند. انگار چیزی غیرقابلتبیین را در استمپ میزنم و آن را روی کاغذ میگذارم.
زنوبی: بله. ردّ آن چیزی که نیست را به جا میگذاریم.
خوششانس: یا حتی اگر هست ولی حاضر نمیشود. بلکه ردش را من حاضر میکنم. یعنی غایب است. چون رد دارد. ولی ردش را میگذارم.
زنوبی: همین غیاب خودش امر تبیینناپذیر است؛ چون اگر بود که ما میتوانستیم آن را تبیین کنیم ولی چون بودنش با نیست شدنش برای ما رخ میدهد، تبدیل به یک امر تبیینناپذیر و فراچنگنیامدنی میشود. اینجا ما بهوسیلۀ برساختنی که از رخداد به واسطۀ کلمات حتی در زبان روزمره انجام میدهیم به مثابۀ یک مناسک گذار از آن عبور میکنیم و این توأمان برای مخاطبِ تئاترنوشت هم اتفاق میافتد؛ یعنی او هم با بازسازی کلمات تئاترنوشت به بودن معطوف به نیست شدن مجدداً آگاه میشود.
خوششانس: همینطور است. فقط من یک نکته را میخواهم بگویم که این مسئلۀ آگاه را همیشه در کروشه قرار بدهیم.
زنوبی: منظور بنده آگاهی به معنای التفات است.
خوششانس: امروز که از دانشگاه برمیگشتم یک موضوع جدی را تأمل میکردم. سر کلاس امر مقدس را توضیح میدادم و اینکه امر مقدس خودبهخود همواره در یک مفهوم حراموحریم نهفته است؛ یعنی در دستگاه الاهیات آنچه که حرمت دارد توأمان بهمعنای چیز حرام و هم بهمعنای حائز حریم، حرمت و ارزش است؛ یعنی هم بهمعنای چیز بد و هم به معنای چیز بسیار خوب است. مثلاً در نگاه شکارگری میبینید که کمان یک توتم است. یک شیء حرام است. چرا حرام است؟ برای اینکه مردم به آن دست نزنند. بهغیر از شکارچی بقیه نباید دست بزنند؛ چون اگر بقیه دست بزنند خراب میشود، میشکند، بلد نیستند از آن استفاده کنند. به همین دلیل به یک شیء مقدس تبدیل میشود.
یکی از مفاهیمی که ما در اسلام خیلی با آن سروکار داریم شراب است. یک موضوع خیلی مهم درمورد شراب وجود دارد. اینکه شراب حرام است. این حرام بودنش ما را بر سر یک پرسش مهم میبرد که آیا شراب بهخاطر اینکه شیء بد یا تخریبکننده است حرام شده است یا ازاینحیث که شیء خیلی مهمی، والا و حائز اهمیت است حرام شده است؟ یعنی قرار بوده است مستعمل نشود؛ یعنی آیا این حرمت داشتن ازاینحیث است که بد، نجس، خراب، حرام و باید دوری گزید است یا نه، به این معناست که مردم باید از آن دوری کنند. در همان کلاس به این مسئله توجهم جلب شد که مولوی از مسئلۀ شراب ذیل آن شعری که آنچنان را آنچنانتر میکند یک تفسیر فقهی ارائه میدهد.
یک پرسش مهم در فقه مطرح است، آن هم این است که اشیاء یا به ذات خوب یا به ذات بد هستند. مثلاً آتش، اینجا میسوزاند، اذیت میکند، شکنجه میکند اما در جهنم هم همین کار را میکند؛ یعنی آتش اینطور نیست که اینجا ما را بسوزاند اما در جهنم نسوزاند. آتش چطوری است که اینجا میسوزاند در جهنم هم میسوزاند. عسل اینجا خوب است. آنجا هم خوب است. شیر اینجا خوب است، آنجا هم خوب است. اما شراب اینجا بد است، آنجا خوب است. این پرسش مطرح میشود که شراب چه ویژگیای دارد که ما اینجا نباید از آن استفاده کنیم ولی آنجا میتوانیم.
حالا ببینید مولوی چطور این مسئله را حل میکند. مولوی توضیح میدهد که چون این شیء آنچنان را آنچنانتر میکند و در بهشت چون همه خوب هستند، این شیء آنجا خوب است. چون خوبها را خوبتر میکند؛ اما در عالم خاک، چون اینجا اکثریت بد هستند، بدها را بدتر میکند؛ پس اینجا بد است. این خیلی نکتۀ معرفتشناسی مهمی است. نکتۀ معرفتشناسیای که در آن وجود دارد چه چیزی است و چه چیزی را میخواهیم از این نتیجه بگیریم. این را از آن میخواهیم نتیجه بگیریم که ویژگی شراب ذاتی[18] نیست. متعلق به خود شیء نیست بلکه متعلق به فاعلشناسای آن است. پس اگر این فاعل شناسا با این بسازد، این برای او خوب است. اگر فاعل شناسا با این نسازد، برای او بد است.
این نگاه را ما در زیباییشناسی قرن هجدهم داریم. جایی که دیگر زیبایی مال این شیء نیست. مال فکر من است. مانند هیوم یا کانت. اینجا دیگر من زیبایی را سابژکتیو میبینم. چون اصلاً اعیانی در بیرون ندارد. بین مفهوم زیبایی و مفهوم شراب یک نکتۀ خیلی مهم وجود دارد. هردوی اینها، آنچنان را آنچنانتر میکنند. زیبایی در ذهن زیبابین زیباتر است. در ذهن کسی که لطافت طبع[19] ندارد، پستتر و حقیرتر است؛ اما چه چیزی است که ایندو را تبدیل به یک موضوع سابژکتیو میکند؟ در واقع هردو را به سوژه معطوف میکند نه ابژه. آن وجه ناآگاهشان است. یعنی معرفت حاصل از شراب، معرفتی در ساحت ناآگاهی است. خلسهای است که مستی ایجاد میکند، زیبایی هم همینطور. پس زیبایی اصلاً امری است که با ساحت ناآگاه رابطه دارد نه با آگاه. ما با تناسبات خودآگاهی با زیبایی محشون نیستیم. ما در ساحتی از مدهوش بودن، از ناهشیاری است که زیبایی را درک میکنیم. به همین دلیل من همواره معتقدم باید کلمۀ آگاهی را در براکت قرار داد.
زنوبی: بهزعم بنده تئاترنوشت به مثابۀ یک بیان در دچار مواجهه شدن با امر تبیینناپذیر، یک اثر ادبی است. به نظرم اثر ادبی زمانی اثر ادبی میشود که وضعیت دوبارهحیرت کردن را برای خوانندهاش هم به وجود آورد، یعنی خواننده با برساختن کلمات به رخداد آگاه میشود و از پس رخدادی که در متن تحریری میافتد به جهان هستی آگاه میشود و از پس آگاه شدن به جهان هستی، به بودن خودش در جهان هستی آگاه میشود؛ بنابراین نگاه خودش را بهصورت خودبنیاد نسبت به هستی میتواند شکل بدهد. در واقع اهمیت تئاترنویس و تئاترنوشت را در این میدانم که به دیگری میتواند در ساختن عقل خودبنیادش کمک کند؛ یعنی تئاترنوشت کمک میکند که مخاطب ما به تفکر انتقادی برسد. نظر شما در این مورد چیست؟
خوششانس: اجازه بدهید از اینجا شروع کنیم که چه زمانی ادبیات با خواندن در ارتباط قرار میگیرد؟ بسیاری از دوستان ما در رشتۀ ادبیات فکر میکنند که خواندن همیشه جزء لاینفک ادبیات بوده است، اینطور نیست. مارشال مکلوهان معتقد است که بعد از دستگاه چاپ گوتنبرگ در قرن پانزده کهکشان ارتباط کتبی شکل میگیرد. خیر. هنوز شکل نمیگیرد. بهدلیل اینکه مسئلۀ ما فقط دستگاه چاپ نیست. مسئلۀ تولید صنعتی کاغذ است. هنوز امکان تولید صنعتی کاغذ وجود ندارد. بعد از قرن هجده یعنی شکلگیری عصر استعمار که انگلستان استعمار هند را شروع میکند. کارخانههای کاغذسازی شکل میگیرند و تازه اینجا با چاپ روبهروایم؛ پس تقریباً تا قبلاز این تاریخ با کهکشان شفاهی در ارتباط هستیم؛ یعنی اگر رسانهای هم ما داریم، منبع رسانه است. ادبیات رسانه نیست. واقعیت قضیه اینطور نیست که انسانی در یونان باستان کتاب ایلیاد نوشتۀ هومر را میخریده و در منزلش میخوانده و میرفته به تئاترون، تراژدی را بر صحنه میدیده است. او اینها را در تئاترون میشنیده است. انسان معمولی اساطیر یا داستان های حماسی را هم در کهکشان شفاهی میشنیده است؛ یعنی کسی به نام راپسودیست اشعار هومر را حفظ و مانند نقالی این شعر را برای بقیه با احساسات تعریف میکرده است.
همۀ ادبیات در تمام تاریخ اجرایی بوده است. شاعر که شعر را کتابت میکرده برای این نمینوشته که چاپ بشود، مخاطب ببرد خانهاش.که ما فکر کنیم تئاترنوشت را اصلاً نمیشود برگ بزنند بخوانند ولی شعر هومر را میخواندند. اینطور نبوده است. در کهکشان شفاهی عدهای میآمدند در کاروانسراها نقل میکردند. مردم اصلاً سواد نداشتند. تقریبا هفتاد سال است که سواد به این صورت راه افتاده است. اگر ادیبی مینوشته، برای خواندن دیگری نبوده. او تأمل میکرده است. این خیلی مسئلۀ مهمی است. به همین دلیل برای تئاترنوشت ازاینحیث که اجرایی است یا اجرایی نیست تفاوتی قائل نیستم. متن تئاتر یک اثر ناقص، طفیلی و معلول نیست.
دومین مطلبی که علاقهمندم ذیل همین موضوع به آن اشاره بکنم بحث دوگانۀ متن-اجراست. یکی از نظامهای معرفتشناسیای که باید بهسرعت بازنگری شود، نظام معرفتشناسی در مطالعات تئاتر است. مطالعات تئاتر دو قطبیِ بسیار مسمومی دارد به نام اجرا-متن که هر دورۀ تاریخی به یک سمت سنگین شده است. دراماتولوژی واسازانه یکی از نقاطی را که مورد هدف قرار داده دوگانۀ متن-اجرا است. اجرا خودش متن است. اجرا یک بازنویسی از متن است؛ یعنی وقتی بازیگر وارد صحنه میشود درحال نوشتن متن است. درحال گذاشتن یک اثر بر پهنۀ هستی است؛ چون نوشتار یک شکل اشتقاقی از زبان نیست. نوشتار مقدمۀ زبان است.
زنوبی: به نظرم تئاترنویس کلمات را از زبانی که در آن زیست میکند وام میگیرد. آن کلمات را با چیدمان معطوف به جهانبینیاش دوباره به هست میآورد؛ بنابراین معنای کلمات را برای مخاطب گسترش میدهد و امکان مواجهۀ پرسشگرانه را برای او به وجود میآورد.
خوششانس: ما باید این امکان را توسعه بدهیم. اینطور که شما از آن حرف میزنید انگار ذاتی آن است. بگذارید از اینجا شروع کنیم. تئاترنوشت یک شیء است قبلاز اینکه هرچیزی باشد. این شیء نویسندهاش غایب است. هیچکسی هم از شیءبودن این شیء الان آگاه نیست؛ یعنی این یک فربگی در نویسنده نیست. این یک پرورش در کسی است که میخواهد مواجه شود. یعنی ما باید مواجه شونده، خانشگر، کسی که قرار است در این متن خانه کند را پرورش بدهیم که بیاید این را اینطور بخواند. باید به او بگوییم که اینها دال میانتهی هستند. و تو میتوانی اینها را بهعنوان کارتهای بازی در قواعد جدید بازی خودت مورداستفاده قرار بدهی.
زنوبی: تئاترنویس میتواند این امکان را در ساختار تئاترنوشتش به وجود بیاورد که به چند معنا و ممکنالوجود برسد؟
خوششانس: بله. به شرطی که بهسمت شطحیات نرود.
زنوبی: در واقع این مرز باریکی است که همواره تئاترنویس را تهدید میکند.
خوششانس: بنابراین یک تکنیک نیست؟
زنوبی: خیر. یک بینش است.
خوششانس: یکجور تخنه است به معنای یونانی. یک دانستگی معطوف به عمل، دانستگی معطوف به مهارت است. یعنی او میداند که چیست و میسازد.
زنوبی: براساس این بینش تئاترنوشتش را میسازد؟
خوششانس: براساس یک بینش درونیشده.
زنوبی: پس براساس نگرش خودش از تئاترنوشت چنین روشی را برای ساختن تئاترنوشتش پیش میگیرد. در واقع از یک نوع نگاه به تئاترنویسی صحبت میکنیم.
خوششانس: در ساحت خلق نه در ساحت مواجهه. به نظر من باز در ساحت مواجهه تمام متنها، متن باز هستند. اصلاً ادبیات متن باز است؛ اما بعضی از کسانی که رابطۀ اساسیای بین تخیلشان و بین اثرشان برقرار میکنند میتوانند متنی را بسازند که متن باز باشد. در واقع میتواند یک ارادۀ معطوف به متن باز در خود خالق باشد.
زنوبی: میشود انتخاب تئاترنویس؟
خوششانس: انتخاب هم باید درون گیومه برود. بهدلیل اینکه گاهاً انتخابی نیست.
زنوبی: بهصورت ناخودآگاه اتفاق میافتد؟
خوششانس: ماحصل مواجههاش، زیستش، پرسشناکیاش است. نویسندهای که پرسش ندارد همواره معطوف به متن بسته است. چون اینطور پرورش پیدا کرده است. نویسندهای که فکر میکند نویسندگی یعنی پیدا کردن و آوردن معنا در متن، کسی است که دارد متن بسته مینویسد. اما با نگاه خانش، متن او را هم از باکرگی خارج میکنیم. ولی خودش به این معطوف است. آقایی اجرایی به نام نمایش در ایران روی صحنه برده است. متن نمایش در ایران از بهرام بیضایی را به اجرا درآورده است. بهرام بیضایی که این را بهعنوان تئاتر ننوشته است. یک متن بسته است در حوزۀ اجرا. علیرضا دریابیگی این متن را به ساحت اجرا درآورده است. به همین دلیل از بیرون به درون متن میتوانیم تمام متون را باز محسوب کنیم.
ببینید به نظر من نمیآید که ریچارد فورمن متن باز نوشته چون یک نویسندۀ باز است چون انتخاب کرده است. خیر. ریچارد فورمن هم میتوانست یک نویسندۀ بسته باشد. اما آنچه که فورمن را میسازد جامعهاش، مواجههاش با اندی وارهول، مواجههاش با تئاتر ۱۹۶۸ به بعد آمریکا، خانوادهاش، اساتیدش در دانشگاه ییل و… چیزی از او ساخته که اساساً ارادهاش بهسمت متن باز است. به نظرم انتخاب ریچارد فورمن نیست.
زنوبی: نسبت مخاطب با زبان نویسنده چگونه است؟
خوششانس: مگر در عرصۀ معرفتشناسی نگفتیم زبان به بیرون، به جهان، به اعیان، به مصادیق معطوف نیست؟ مگر نگفتیم بین ما و حقیقت همواره یک شکاف است؟ مگر نگفتیم حقیقت کشف نمیشود بلکه خلق میشود؟ پس وقتی این را میدانیم، میفهمیم که هر نوع تلاش برای نگاشتن یک متن بسته، تلاشی ازپیششکستخورده است؛ پس شرافتمندانه آنکه ارادهمان را بهسمت متن باز بگذاریم. این اولین مسئله است. تو زمانی نویسنده هستی که غایب بشوی. من معتقدم که متن با نویسنده تقویم نمیشود چون ذات حقیقت تقویم شدن نیست. حقیقتی که نمایان[20] نمیشود، بازنمایان[21] هم نمیشود. نویسنده در این عرصه نهایتاً پخشکنندۀ کارتهای بازی است. دالها را در یک شبکۀ زیباییشناختی، در یک شبکۀ افتراقی که با ردها و نشانها و ارجاعات در ارتباط است را در پیشگاه مخاطب میگذارد. یا بهتر است بگوییم دیگری.
نویسنده باید عین معماری که از خانهاش بیرون میرود، از متنش بیرون برود. دیگر آن صاحب خانش است که میآید در متن خانه میکند؛ حتی من نمیگویم این یک امکان است، میگویم عرصۀ بازی دیگری است. من بهعنوان دیگری میخواهم متن نویسنده را کژخوانی کنم. پساساختارگراها معتقدند ما هرگز نمیتوانیم به خود معنا در متن دست پیدا کنیم. همواره بین متن و معنای درون متن یک شکاف است. ما اصلاً نمیتوانیم نیت نویسنده را حاصل کنیم؛ پس همواره هر نوع خوانشی بدخوانی، کژخوانی و اشتباهخوانی است. هر خوانشی همواره با نیت نویسنده فاصله دارد. به همین خاطر تئاترنوشت از غیاب نویسنده حاصل میشود.
اجازه بدهید یک مطلب دیگر هم در مورد معنا و متن از زاویهدید مترجم ارائه بدهم. قبلاز اینکه بفهمیم وظیفۀ مترجم چیست باید بفهمیم ترجمۀ صحیح چیست. نگاه سنتی میگوید ترجمۀ صحیح این است که نیت نویسنده را از زبان مبدأ به زبان مقصد حمل کنیم. والتر بنیامین در مقالۀ رسالت مترجم[22] یک اشکال به این گرفته است که بسیار دریدایی و بسیار جدی است و من هم با آن موافقم. میگوید مگر یک متن ادبی در زبان مبدأش دارای معناست که در زبان مقصد حائز معنا باشد؟ مگر نیت نویسنده از حجاب بیرون آمده است؟ مگر بین این نیت و متن این شکاف وجود ندارد؟ پس اینجا کل کانون ترجمه از هم میپاشد. والتر بنیامین در همان مقاله میگوید هیچ قطعۀ موسیقی، هیچ نقاشیای، هیچ رمانی برای اینکه مخاطب آن را بفهمد ساخته نشده است.
اینجا دو مطلب خیلی مهم به وجود میآید. یکی اینکه چرا از ترجمه حرف زدم باید بگویم که ترجمه چیست و چه فایده ای دارد. دومین چیزی که اینجا ضرورت پیدا میکند، باید بگویم که اصلاً چرا مینویسیم. اول اینکه ترجمه امکان میدهد که زبانها با هم گفتوگو کنند. گادامر میگوید ترجمهکردن یعنی اینکه من به نویسندۀ مبدأ یاد بدهم به زبان مقصد حرف بزند. در واقع در ترجمۀ آثار ریچارد فورمن، با استفاده از قوۀ تخیلم فارسی نوشتن تئاتر را به فورمن یاد دادهام. این متنی که اینجا با ترجمۀ من فربه شده است، متنی است که فورمن به زبان فارسی آن را نوشته است. من به او فارسی یاد دادهام. برای گسترش امکانات زبانمان این کار را کردهام. هم زبان فورمن و هم زبان خودم. الان مردم ایران جعبهابزار فورمن دارند. کارتهای بازیای دارند که فورمن آنها را پخش کرده است. الان آنها هم بلد هستند با کارتهای فورمن بازی بکنند. در مورد فورمن هم کمک کردم که کارتهایش را در این عرصه پخش کند.
در نسبت با مخاطب، من معتقدم مخاطب حتماً یک سری پرسش، درد حرمان و امور تبیینناپذیر دارد اما نمیتواند آنها را تبیین کند. اینجا در جستوجوی زمینی میگردد که کسی قبلاً برایش مهیا کرده است. هیچ کاری بیشتر از این انجام نمیدهد. یعنی وقتی در متنی خانه میکنی خودت معمار آن خانه نیستی. تو وارد این خانه نمیشوی که بفهمی معمار به هستی چگونه نگاه میکرده است. تو وارد این خانه میشوی که خودت به هستی نگاه کنی؛ پس برای من کسی که در متن خانه میکند، یک نویسنده است. من اینجا دوگانۀ خواننده-نویسنده را واسازی میکنم. ما هر دو در این عمل مشارکت میکنیم.
زنوبی: به نظر شما نسبت تئاترنویس با تاریخ و فرهنگش چگونه است؟
خوش شانس: من فرهنگ را به صورت ساختار میبینم. ساختار یعنی مجموعهای از اجزا که با شبکهای از ارتباط انداموار یا ارگانیک با همدیگر در ارتباطاند. این ارتباط پنهان است. ما با بحثهای ساختارگرایانه و پساساختارگرایانه میتوانیم این عناصر، اندامها یا ارتباطها را مکشوف کنیم. کاری که دریدا میکند این است که تمام این ساختارها را به هم میزند. واسازی یعنی بههم ریختن همین انداموارهها. تو با آشوبی[23] که در زمینۀ فرهنگی به پا میکنی، اتفاقاً آن ساختار درحال وقوع را دیدنی میکنی. مانند تخریبی که هایدگر از آن حرف میزند. یعنی تو با تخریب فرهنگ با حمله کردن به فرهنگت، فرهنگت را به شیء پیش رو تبدیل میکنی. اما آیا تئاترنویس وظیفهاش این است که فرهنگ را در اثر خودش بازتولید کند؟ هرگز.
اگر تاریخ را یکی از اجزای فرهنگ بدانیم و این سخن را به فرهنگ هم تسری بدهیم کار تئاترنویس خیانت به تاریخ[24] است نه بازنمایی تاریخ. تاریخ یک نظام نیرنگباز است. ما نیرنگ تاریخ را نشان میدهیم. تاریخ[25] در زبان انگلیسی از نظر آوایی به داستان[26] شبیه است. مانند داستان، رخدادی را که در گذشته اتفاق افتاده است برای ما روایت میکند. ولی خودش را بهعنوان واقعیت جا میزند؛ یعنی صدق گزاره را ثابت میکند. اصولاً یکی از رویکردهای تئاترنویس خیانت به تاریخ است. در فیگور یک بازیساز با عناصری که خودشان را بهعنوان عناصر مقتدر حقیقت جا میزنند، مواجه میشود و نیرنگ آنها را عریان میکند.
در انتها، به نظرم شما بهعنوان تئاترنویس خانهای را میسازید. دیگری در این خانه میآید، به معمایش مینگرد و حکیمانهتر از آن خارج میشود. شما همدلانه با دیگری میگویید که امور تبیینناپذیر هیچگاه حل نخواهند شد.
۴خرداد۱۴۰۲
[1] Express
[2] Expression
[3] Noumena
[4] Phenomenon
[5] Literally
[6] Expression
[7] Interpretation
[8] Epoch
[9] Writhing
[10] Text
[11] Traces
[12] Mark
[13] Refers
[14] Review
[15] instrument
[16] Destruct
[17] transcendental
[18] Objective
[19] Delicity of taste
[20] present
[21] represent
[22] The task of translator
[23] Chaos
[24] Betrayal of history
[25] History
[26] Story