الو؟ سفرهای فلسفی- بخش هشتم: آشنایی با ارسطو (قسمت دوم)- غزاله سبوکی

الو؟ سفرهای فلسفی

بخش هشتم: آشنایی با ارسطو (قسمت دوم)

غزاله سبوکی

این متن در فصلنامۀ تخصصی ادبیات داستانی و شعر معاصر “داستان شیراز” (سال هفتم– شماره بیست و هفتم– بهار 1403) منتشر شده است.

سلام به همراهان اندیشناک. امیدوارم تا اینجا طبق تمرینات حرکت کرده باشید و نوشتن رو بخش جدایی‌‌‌ناپذیر اندیشیدنتون قرار داده باشید. یادمون نره که وقتی اندیشه‌‌‌مون می‌‌‌شه کلماتِ کنار هم روی کاغذ، چقدر افکارمون عمیق‌‌‌تر و چندبعدی‌‌‌تر می‌‌‌شن.

در شمارۀ قبل با نظام فکری ارسطو آشنا شدیم. فیلسوفی مرتب و مدون که به‌‌‌خاطر همین مدون بودنش به «معلم اول» معروف است. نکتۀ مهمی که لازم به تکرار دوباره‌‌‌اش است: ارسطو علاوه بر اینکه بهترین شاگرد افلاطون بوده، بزرگ‌ترین منتقدش هم به حساب می‌‌‌آمده. در شماره‌‌‌های قبلی پیوسته به این اشاره کردیم که مسیر اندیشه‌‌‌‌‌‌ورزی و ماهیتش با نقد و مدام به پرسش کشیدن همراه است و این نگاه انتقادی و پرسشگرانه، لازمۀ رشد و حرکتش می‌‌‌باشد.

در این شماره، تمرکزمان بر روی اخلاق ارسطو می‌‌‌باشد. فراموش نکنیم که نزد یونانیان اخلاق با شهر در پیوند تنگاتنگ بود. این مسئله همچنان مورد توجه و تأکید ارسطو هم می‌‌‌باشد.

اخلاق ارسطو

ارسطو سه رساله دربارۀ اخلاق دارد:

1) اخلاق کبیر (خیلی‌‌‌ها معتقد هستند که متعلق به ارسطو نیست).

2) اخلاق ادوموسی (نام این کتاب از یکی از شاگردان او به نام ادوموس گرفته شده است که متن این کتاب را جمع‌‌‌آوری و ویرایش کرده.)

3) اخلاق نیکوماخوس (برخی معتقدند پسر ارسطو که مانند پدرش نیکوماخوس نام داشت، با همکاری یکی از شاگردان او، تئوفراست، از یادداشت‌‌‌های شاگردان حاضر در جلسات درسِ استاد این کتاب اخلاق را فراهم آورده و منظم و منتشر کرده است).

اما هرجا به اخلاق ارسطو اشاره می‌‌‌شود، منظور اخلاق نیکوماخوس است.

ارسطو در نقل‌‌‌قول‌‌‌هاش مستقیم بیان می‌‌‌کند که شهر بر فرد مقدم است. برای یونانیان به‌‌‌طور کل، اخلاق امری جمعی است. برای ارسطو اخلاق شاخه‌ای از علم سیاست است. علم اخلاق او مبتنی بر فضایلی است که توسط عقل عملی کشف و بعد اجرا می‌‌‌گردد و عمل به آن‌‌‌ها زندگی سعادتمندانه را به همراه می‌آورد. ارسطو غایت فلسفۀ اخلاق را سعادت فردی و غایت سیاست را خوشبختی همگانی می‌‌‌داند. برای او خیر جامعه برتر از خیر فرد است برای همین اخلاق فردی را تابع اخلاق سیاست بیان می‌‌‌‌‌‌کند.

قبل از ورود به بحث ارسطو، لازم است که دو نوع آزادی در جهان مدرن را معرفی کنم: آزادی سلبی و آزادی ایجابی. آزادی سلبی معمولاً آن تصوری است که عقل عرفی از آزادی دارد؛ یعنی چیزی مانع تحقق میل من نشود. من می‌‌‌خواهم فلان کار را انجام بدهم و کسی مانع من نشود. در رابطه با آزادی سلبی بحث‌‌‌های مفصلی صورت گرفته است؛ مثلاً کانت معتقد است که در آزادی سلبی، من آزاد نیستم، من بردۀ میلم هستم و اتفاقاً من وقتی که میل به انجام کاری دارم یا دلم می‌‌‌خواهد کاری انجام دهم اما انجام نمی‌‌‌دهم و در برابر میلم مقاومت می‌‌‌کنم، آزاد هستم. نقدهای زیادی به این نظر وارد شده که در این شماره مجال رسیدن به آن‌‌‌ها را نداریم؛ اما آزادی سلبی و ایجابی با بحث ارسطو در اخلاقش مرتبط است. آزادی مدنظر ارسطو، آزادی ایجابی است. آزادی که ما را به مبارزه می‌‌‌طلبد برای مهار میل و حکومت عقلانیت و خرد.

ارسطو معتقد است افرادی که در جست‌وجوی آزادی سلبی هستند، خودشان را در پست‌‌‌ترین مرتبه قرار می‌‌‌دهند و این آزادی نیست؛ بلکه اوج اسارت است.ارسطو در ابتدای کتاب اخلاق نیکوماخوس از لذت‌‌‌هایی حرف می‌‌‌زند که گذرا هستند و بعد از رفع شدنشان بی‌‌‌میلی و حال بد از خود به جا می‌‌‌گذارند. این لذت‌‌‌ها معطوف به میل جسمانی هستند؛ اما در ادامه ارسطو در جست‌وجوی لذتی است که پایدار و دائمی باشد و آن لذت را لذت عقلانیِ تفکر معرفی می‌‌‌کند.

ارضا شدن تفکر، هیچ‌‌‌وقت همراه با سرخوردگی نيست. در فلسفۀ اخلاق ارسطو اصطلاحی داريم با عنوان «ائودايمونيا» که معادل سعادت و زيست عقلانی است و از نظر ارسطو، لذتی که از زیست عقلانی و فکر کردن به دست می‌‌‌آيد، لذتی است پایدار که با ابدیت در پيوند است.

در فلسفۀ اخلاق ارسطو رسيدن به فضيلت، هدف نهایی است و ارسطو فرمولی ارائه‌‌‌ می‌‌‌دهد که بر مبنای آن می‌‌‌توان فضيلت و رذیلت يا خير و شر را مشخص کرد. از نظر ارسطو در هر احساس يا عمل ما سه حالت وجود دارد:

1) افراط

2) تفريط

3) حدوسط

برای ارسطو حالت حدوسط، فضيلت به حساب می‌‌‌آيد. در رابطه با ترس می‌‌‌توانيم نظر ارسطو را بيشتر توضيح دهم. افراط در ترس می‌‌‌شود ترسو بودن. تفريط در نترسيدن می‌‌‌شود بی‌‌‌کله بودن. حد وسط حس ترس می‌‌‌شود شجاعت. در رابطه با ميل، افراط در ميل می‌‌‌شود شهوت‌رانی. تفريط و سرکوب ميل می‌‌‌شود زهدِ مسيحی و حدوسط آن می‌‌‌شود خويشتن‌‌‌داری. در نظر ارسطو خويشن‌‌‌دار کسی نيست که اميالش را سرکوب می‌‌‌کند؛ بلکه کسی است که اميالش را کنترل و مدیريت می‌‌‌کند. در رابطه با شوخی، افراط در آن می‌‌‌شود لودگی. تفريط در آن می‌‌‌شود ترش‌‌‌رویی و حدوسط آن می‌‌‌شود شوخ‌‌‌طبعی.

سیستم اعتدالی ارسطو که با فرهنگ یونانی همراه شده است، در طول تاریخ فلسفۀ اخلاق، بسیار تأثیرگذار بوده است.

نکته‌‌‌ایی که باید به آن اشاره کنم این است که این اعتدال بستگی به فرد و شرایط زیستش هم دارد؛ مثلاً یک وزنه‌‌‌بردار یا ورزشکار، طبق رژیمی که دارد باید بیشتر غذا بخورد که آن حجم برای منِ نوعی، پرخوری محسوب می‌‌‌شود.

ارسطو برخلاف افلاطون، معتقد است که علم و معرفت برای رسیدن به فضیلت شرط کافی نیست، علاوه بر آن باید نفس را با فضیلت تربیت کرد؛ یعنی باید در نفس فضائل را ایجاد نمود. باید کاری کرد که نفس به فضائل که رعایت اعتدال‌ها و حدوسط‌هاست، عادت کند و خو بگیرد و این کار با «تکرار عمل» میسر می‌‌‌شود.

به‌‌‌طور کل اخلاق ارسطو، یک اخلاق اعتدالی است و ارسطو در انتهای کتاب اخلاق نیکوماخوس، اخلاق مبتنی بر قانون‌‌‌گذاری را هم مطرح می‌‌‌کند. او در کتاب سیاستش می‌گوید: «هرچیزی که از هوس وارسته باشد، بهتر از آن چیزی است که گرفتار هوس باشد. قانون از هرگونه هوس برکنار است.» «اصولاً نادرست است که حکومت به‌جای آنکه تابع قانون باشد، در حیطۀ اقتدار شخصی درآید؛ زیرا هر شخص گرفتار هوس‌ها و سوداهایی است که روان آدمیزاد از آن‌ها گریزی ندارد.» و این‌گونه بین اخلاق و سیاست، پیوندی عمیق برقرار می‌‌‌شود و به این نکته که در شماره‌‌‌های قبل هم به آن اشاره کردم می‌‌‌رسیم که کل نظام فکری فیلسوفان یونانی (تا ارسطو) در راستای پایه‌‌‌ریزی یک فلسفۀ سیاسی مستحکم بوده است که سعادت شهر و شهروندان را در پی داشته باشد.

جمع‌‌‌بندی و مکاشفۀ شمارۀ یک اندیشناک

وارد مبحث جذاب اخلاق ارسطو شدیم. همیشه برام جالب بوده که ببینم فیلسوفای مرتب و با دیسیپلین نگاهشون به اخلاق چطوریه. چیزی که خیلی ذهنم رو به خودش مشغول کرده و یه‌کم حتی برام قابل‌درک نیست مقدم بودن شهر بر فرد و برتر بودن خیر جامعه بر خیر شهروندانه. من همیشه اخلاق رو یک امر فردی می‌‌‌دونستم. الان دارم تلاش می‌‌‌کنم یه جور دیگه هم بهش نگاه کنم. نگاهی که به آزادی داشته هم برام قابل‌احترامه. اینکه تو هر کاری دلت می‌‌‌خواد انجام بدی و توی هیچی جلوی خودت رو نگیری آزادی به‌‌‌حساب نمی‌آد؛ اما خب یک سؤالی برام به وجود می‌آد: اگر من سعی کنم عقلانیتم، مهار امور رو در دست بگیره یا خِرَدَم تصمیم‌‌‌گیرنده باشه باز هم آزاد نیستم. باز هم بندۀ عقلانیتم هستم؛ اما خب شاید بعضی‌ها بگن این نوع بندگی براشون نوعی از آزادی رو در بر داره یا بندۀ عقل بودن براشون فضیلت بزرگی باشه. شاید بهتره توی خلوتمون بیشتر به معنا و مفهوم آزادی فکر کنیم. شاید هم همین‌‌‌جا این کارو یه روز انجام دادیم. و اینکه حدوسط برای ارسطو مساوی با فضیلته باز جالب‌توجه هست و اما اینکه این حدوسط وابسته به بافت و محیطه، انعطاف‌‌‌پذیری خاصی به اخلاق ارسطو بخشیده. ما می‌‌‌تونیم بنا به شرایط و توجه ویژه به انسان و بافتش حدوسط رو تعیین کنیم. و تربیت و تربیت و تربیت که ارسطو بسیار بهش گیر داده و اون رو لازمۀ زندگی سعادتمندانه می‌‌‌دونه. اون با افلاطون مخالفه که آگاهی به خیر، منجر به عمل نیکو می‌‌‌شه. از نظر ارسطو اگر بخوایم بافضیلت باشیم باید براش تمرین‌‌‌های عملی انجام بدیم و دونستن خالی‌اش کافی نیست. عملگرا بودن ارسطو و توجهش به اینکه کارکرد تئوری‌‌‌هاش توی زندگی عملی و روزمره‌مون چطوری می‌‌‌تونه باشه، قابل‌تقدیره. برای سؤالای این بخش خیلی هیجان دارم.

●می‌‌‌تونی تصور کنی زندگی کردن توی جغرافیایی که شهر یا کشور مقدم بر فرد باشه چطوریه؟ چه پیامدهایی می‌‌‌تونه داشته باشه؟

●آیا تعریفی برای اخلاق جمعی و فردی داری؟ برام مفصل بنویس. تو طرفدار کدوم هستی؟ چرا؟

●فکر می‌‌‌کنی تو جامعۀ ما و کلاً زیست روزمره‌‌‌مون، بیشتر اخلاق برامون امری فردی هست یا جمعی؟ چرا؟

●نظرت دربارۀ آزادی سلبی و ایجابی چیه؟ به نظرت آزادی قابل‌دسترسه؟

● آیا تعریف شخصی از آزادی داری؟ یا تا حالا تعریفی از کسی شنیدی که نظرت رو جلب کنه؟ برام بنویسش.

●به نظرت رعایت حدوسط ارسطو چقدر می‌تونه تضمین‌کنندۀ سعادتمون باشه؟ نقدی بهش داری؟ ●به خودت و اطرافیانت نگاه کن. چقدر به قانون احترام می‌‌‌ذارید و رعایتش می‌‌‌کنید؟ به نظرت چه تأثیری توی زندگی‌مون می‌‌‌تونه بذاره؟